İZMİR

Pest kontrol, insan sağlığını, gıda güvenliğini ve yaşam alanlarını tehdit eden zararlı organizmaların kontrol altında tutulması amacıyla gelişmiş önemli bir faaliyet alanıdır. Özellikle pestisitlerin geliştirilmesiyle birlikte zararlılar ve hastalık vektörleriyle mücadelede önemli ilerlemeler kaydedilmiş; ancak zaman içerisinde kimyasal mücadelenin kontrolsüz ve yoğun kullanımının insan sağlığı ve çevre açısından yeni riskler oluşturabileceği anlaşılmıştır.

Bu dönüşümün en bilinen örneklerinden biri DDT'dir (dikloro-difenil-trikloroetan). 1940'lı yıllardan itibaren özellikle hastalık vektörlerinin kontrolünde ve tarımsal zararlılarla mücadelede yaygın biçimde kullanılan DDT, başlangıçta son derece etkili bir çözüm olarak değerlendirilmiştir. Daha sonraki yıllarda ise çevrede uzun süre kalabilmesi, besin zincirinde biyobirikim gösterebilmesi ve insan sağlığı üzerindeki potansiyel etkileri nedeniyle kullanımı birçok ülkede ciddi biçimde sınırlandırılmıştır.

Bu ve benzeri tecrübeler, zararlı mücadelesinde yalnızca kimyasal uygulamalara dayanan yaklaşımlardan uzaklaşılmasına ve risk temelli, izlenebilir ve entegre mücadele sistemlerinin geliştirilmesine katkı sağlamıştır.

Pest Kontrolden Entegre Zararlı Yönetimi

Günümüzde modern zararlı mücadelesinin temel yaklaşımı, zararlının görüldüğü her durumda biyosidal ürün uygulamak değildir. Bunun yerine zararlının tesise girişini, barınmasını, beslenmesini ve çoğalmasını sağlayan koşulların ortadan kaldırılması esas alınmaktadır.

Bu yaklaşım genel olarak Entegre Zararlı Yönetimi (Integrated Pest Management – IPM) kapsamında değerlendirilmektedir.

IPM; mevcut zararlı mücadele yöntemlerinin birlikte değerlendirilmesini, zararlı popülasyonlarının gelişmesini engelleyecek önlemlerin uygulanmasını ve pestisit kullanımının insan sağlığı ile çevre açısından oluşturduğu riskleri en aza indirecek seviyede tutulmasını esas alan sistematik bir yönetim yaklaşımıdır.

Gıda sektöründe buna ek olarak depolanmış ürün zararlılarının yönetimi de ayrı bir önem taşımaktadır. Özellikle tahıl, un, bakliyat, kuruyemiş, baharat ve benzeri kuru ürünlerin üretildiği veya depolandığı işletmelerde zararlı yönetimi yalnızca bina çevresindeki kemirgen veya yürüyen-uçan haşerelerin kontrolünden ibaret değildir. Hammaddenin kabulünden depolama koşullarına, stok rotasyonundan temizlik uygulamalarına kadar bütün süreç zararlı yönetiminin bir parçasıdır.

Dolayısıyla modern pest kontrol anlayışı, “zararlıyı ilaçlamak” yerine “zararlı riskini yönetmek” üzerine kurulmalıdır.

Gıda Güvenliği Açısından Pest Kontrolün Önemi

Gıda mühendisliği açısından değerlendirildiğinde üretim tesislerinin, hammadde ve ambalaj depolarının, üretim ekipmanlarının ve nihai ürünlerin zararlılardan ve zararlıların neden olabileceği kontaminasyonlardan korunması temel gerekliliklerden biridir.

Profesyonel bir pest kontrol servis sağlayıcısından destek alınması bu sürecin önemli bir parçasıdır. Ancak hizmetin dışarıdan alınması, gıda işletmesinin konuya ilişkin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Pest Kontrol Hizmetinde Tedarikçi Seçimi

Türkiye'de halk sağlığı alanında biyosidal ürün kullanarak zararlılarla mücadele hizmeti verecek gerçek ve tüzel kişilerin ilgili mevzuat kapsamında gerekli izinleri almaları gerekmektedir.

Ancak yasal olarak pest kontrol hizmeti vermeye yetkili olmak ile gıda üretim tesislerinin özel ihtiyaçlarına uygun, risk temelli bir pest yönetimi hizmeti sunabilmek aynı şey değildir.

Gıda işletmelerinin yapısı, prosesleri, hammaddeleri, ürün özellikleri ve çevresel koşulları kendilerine özgüdür. Bu nedenle tedarikçi seçiminde yalnızca yasal izin belgelerinin bulunması yeterli değerlendirme kriteri olmamalıdır.

Servis sağlayıcının gıda güvenliği sistemleri konusundaki deneyimi, risk analizi yetkinliği, kullanılan izleme yöntemleri, raporlama altyapısı, trend analizi kabiliyeti ve kimyasal olmayan mücadele yöntemlerine yaklaşımı da değerlendirilmelidir.

Standart Hizmet Programları Her Tesise Uygulanabilir mi?

Özellikle çok sayıda şubesi veya tesisi bulunan işletmelerde pest kontrol hizmetlerinin merkezi satın alma yöntemiyle standartlaştırılması yaygın bir uygulamadır. Zincir marketler, restoran zincirleri, hızlı servis restoranları ve ülke genelinde çok sayıda lokasyona sahip işletmeler açısından bu yaklaşım operasyonel kolaylık sağlayabilir.

Ancak zararlı yönetiminin yalnızca standart ziyaret ve uygulama periyotlarına indirgenmesi önemli bir risk oluşturur.

Bu noktada bazı temel sorular sorulmalıdır:

• Her coğrafi bölgenin zararlı riski aynı mıdır?
• Aynı markaya ait bütün tesislerin yapısal ve çevresel riskleri aynı mıdır?
• Satın alma süreçlerinde belirlenen kontrol ve uygulama periyotları gerçek risk seviyesini yansıtmakta mıdır?
• Herhangi bir zararlı aktivitesi tespit edilmeyen bir alanda yalnızca periyodik ziyaret zamanı geldiği için biyosidal ürün uygulanması gerekli midir?

Bu soruların tamamı bizi aynı sonuca götürmektedir: Etkili pest yönetimi takvime değil, riske ve veriye dayanmalıdır.

Her Tesisin Risk Profili Farklıdır

Özellikle son yıllarda gıda üretim ve depolama tesislerine hizmet veren servis sağlayıcılar zincir mağazacılık kulvarını oluşturmaktadırlar. Bu kulvar yaygın market, fast food alanlarında ve Türkiye genelinde tek tip risk analizi şablonu ile hizmet üretmektedirler.

Ancak her gıda işletmesi kendi yapısı, çevresi ve üretim süreçleri içerisinde değerlendirilmelidir.

Organize sanayi bölgesinde bulunan ve çevresinde düzenli altyapıya sahip bir üretim tesisi ile tarımsal alanların veya hayvancılık faaliyetlerinin yakınında bulunan bir tesisin zararlı baskısı aynı olmayabilir.

Benzer şekilde dondurma gibi soğuk zincir ağırlıklı hızlı tüketim ürünleri üreten bir tesis ile kuru bakliyat paketleyen işletmenin karşılaşacağı zararlı türleri ve risk seviyeleri farklı olacaktır.

Daha da önemlisi, aynı firmaya ait ve aynı ürünü üreten iki farklı tesisin dahi çevresel koşullar, bina yapısı, kanalizasyon altyapısı, komşu işletmeler, hammadde kaynakları, lojistik hareketleri ve iklim koşulları nedeniyle farklı risk profillerine sahip olması mümkündür.

Bu nedenle etkin bir pest yönetim programının başlangıç noktası tesis özelinde risk analizi olmalıdır.

Risk Temelli Pest Yönetimi Nasıl Kurulmalıdır?

Başarılı bir sistem öncelikle tesisin iç ve dış çevresinin değerlendirilmesiyle başlamalıdır. Zararlıların tesise giriş yolları, barınabilecekleri noktalar, su ve gıda kaynakları, atık alanları, kapı ve yükleme noktaları, drenaj sistemleri, hammadde kabul alanları ve depolar sistematik biçimde incelenmelidir.

Bu değerlendirme sonucunda uygun izleme noktaları oluşturulmalı ve her zararlı grubu için anlamlı aksiyon limitleri belirlenmelidir.

Buradaki temel amaç mümkün olduğunca fazla ekipman yerleştirmek veya mümkün olduğunca sık kimyasal uygulama yapmak değildir. Amaç, zararlı aktivitesini mümkün olan en erken aşamada tespit ederek kaynağı belirlemek ve probleme uygun müdahaleyi gerçekleştirmektir.

İzleme sonucunda elde edilen veriler yalnızca servis formlarında bırakılmamalı; dönemsel olarak analiz edilmelidir.

Örneğin belirli bir bölgede zararlı aktivitesinin sürekli artması, yalnızca o noktada daha fazla biyosidal ürün kullanılmasını değil, problemin kaynağının araştırılmasını gerektirir. Yapısal bir açıklık, hijyen problemi, drenaj sistemi, hammadde hareketi veya dış çevredeki bir değişiklik aktivitenin gerçek nedeni olabilir.

Dolayısıyla iyi bir pest kontrol raporu yalnızca “kaç zararlı yakalandığını” değil, “neden yakalandığını ve tekrarının nasıl önleneceğini” açıklayabilmelidir.

Biyosidal Ürün Kullanımı Amaç Değil, Yönetim Araçlarından Biridir

Entegre zararlı yönetiminin en önemli prensiplerinden biri kimyasal mücadelenin tek veya ilk seçenek olarak görülmemesidir.

Biyosidal ürün kullanımına ihtiyaç duyulduğunda ise uygulamanın hedef zararlıya, uygulama alanına ve mevcut risk seviyesine uygun olması gerekir.

“Her ihtimale karşı” yapılan rutin kimyasal uygulamalar modern IPM yaklaşımının temel mantığıyla örtüşmez. Bunun yerine uygulamanın gerekçesi izleme sonuçları, risk değerlendirmesi ve belirlenen müdahale kriterleri ile ortaya konulmalıdır.

Biyosidal ürünlerin kullanım miktarı, uygulama sıklığı, uygulama alanları ve gerekçeleri gıda işletmesinin teknik ekibi tarafından da takip edilebilir ve sorgulanabilir olmalıdır.

Burada toksikolojinin temel prensiplerinden biri hatırlanmalıdır: Bir maddenin oluşturduğu risk yalnızca maddenin varlığına değil, maruziyet koşullarına ve doza da bağlıdır.

Bu nedenle amaç biyosidal ürünleri tamamen dışlamak değil; gerekli olduğunda doğru ürünü, doğru noktada, doğru yöntemle ve gerektiği kadar kullanmaktır.

Kısacası modern pest yönetiminde temel soru “Ne zaman ilaçlama yapacağız?” değil, “Bu zararlı neden burada ve tekrar ortaya çıkmasını nasıl önleyebiliriz?” olmalıdır.