İhracattan Dönen Gıda Ürünleri RASFF-USA İthalat Redleri

Ülkemizin en önemli gelirlerinden birisi tarım ve hayvancılık ürünleri ihracatıdır. Ancak özellikle çeşitli platformlarda sık sık gündeme gelen Türkiye menşeli ürünler ile ilgili AB tarafından tanımlanan olumsuz bildirimler bu ürünlerin başına neler geldiği ile ilgili soru işareti doğurmaktadır. Özellikle de AB’den geri dönen ürünler ülkemize girerek halkımıza mı dağıtılmaktadır?

AB RASFF’in yayınladığı 2012’den günümüze kadarki verileri incelendiğinde toplam 28853 geri bildirimin olduğu görülüyor. Bu veriler sınırlardan, haberlerden, marketten, geri bildirim kaynaklarından vb. gelen verilerden oluşturuluyor.

28853 geri bildirimin kaynağı neresidir sorusunun yanıtını bulmak için menşei bazlı bir araştırma yapmak yeterli. Bu araştırma yapıldığında ilk sırada Türkiye’nin yer aldığı görülüyor, Türkiye’yi Polonya, Hindistan, Çin, Hollanda, Fransa, ABD, İspanya ve Almanya takip ediyor. Türkiye kaynaklı bildirim sayısı 2833.

2833 geri bildirimin 1963’ü meyve sebze kaynaklı; 271’i Fındık ve Fındık ürünleri ve tohumlar, baharatlar da 187’sini oluşturuyor. Meyve sebze bildirimlerinin 1230’u pestisit kalıntısı kaynaklı iken

870’i mikotoksin (Afla, Okra vb.) kaynaklı. Bu veriler bize Türkiye’nin ihraç ettiği ürünlerde pestisit ve toksin sorununu çözerse büyük bir adım atacağının göstergesi aslında. Konuya başka bir yönden bakarsak AB’de bu kadar çok pestisit ve toksin geri bildirimi varsa ülkemizde satılan (sadece geri dönen değil) ürünlerde de benzer durumların olduğunu tahmin edebiliriz. Dolayısıyla bu konu sadece ihracaTa değil aynı zamanda ülke içerisinde de odaklanılması gereken konudur.

İhracattan dönen ürünler ile ilgili -içinde Gıda geçmeyen- Bakanlık tarafından yayınlanmış ana 1 kanun ve 1 yönetmelik bulunmaktadır. 5996 Sayılı “VETERİNER HİZMETLERİ, BİTKİ SAĞLIĞI, GIDA VE YEM KANUNU”nda 7. Kısım, Birinci Bölüm’de “Resmî Kontroller, İtiraz Hakkı, Resmî Sertifikalar, Resmî  Kontrol Sonucu Uygun Olmayan Canlı Hayvan ve Ürünler ile Laboratuvarlar” başlığı altında Madde 31, 32 ve 34’de konu kabaca özetlenirken; BİTKİSEL GIDA VE YEMİN İHRACATINDA SAĞLIK SERTİFİKASI DÜZENLENMESİ VE İHRACATTAN GERİ DÖNEN ÜRÜNLER İÇİN UYGULAMA YÖNETMELİĞİ’nde konu daha net aktarılmış. Özellikle Dördüncü Bölümde “İhracattan Geri Dönen Ürünler” Başlığı’nda konu anlatılıyor. Bu ürünlere neler oluyor derseniz teoride aktarılanlar aynen şunlar:

(2) Belgelerin tamamlanmasının ardından ihracattan geri dönen ürünün, geri dönme nedeni de dikkate alınarak ihraç edilen ürünle aynı olduğuna dair tespit yapıldıktan sonra ürün resmi kontrole tabi tutulur. İnsan, hayvan ve bitki sağlığı açısından tehlike oluşturacağı düşünülen veya şüpheli hallerde üründen numune alınır.

(3) Resmi kontrol sonucunda Türk gıda veya yem mevzuatına uygun olan ürünlerin piyasaya arz edilmek üzere yurda girişine izin verilir. Sadece etiket bilgilerinden kaynaklanan bir uygunsuzluk tespit edilmesi durumunda ise ek-4’te yer alan Etiket Taahhütnamesi alınarak ürünlerin yurda girişine izin verilir. Bu ürünler etiket bilgileri Türk gıda veya yem mevzuatına uygun hale getirildikten sonra piyasaya arz edilebilir.

(4) Resmi kontrol sonucunda Türk gıda veya yem mevzuatına uygun olmadığı tespit edilen ürünler hakkında firma bilgilendirilir. Firmanın yazılı talebi doğrultusunda aşağıdaki tedbirlerden bir veya birkaçı uygulanır:

1. a) Sağlık için tehlike oluşturanlar hariç, kanun hükümlerine uygun olmayan ürünler; alıcı ülke mevzuatına uygun olması ya da alıcı ülkeye ürünle ilgili açıklamalar yapılması ve alıcı ülkenin kabul etmesi durumunda yeniden ihraç edilebilir.
2. b) İhracattan geri dönen ürün özel işleme tabi tutulacaksa yurda girişine izin verilebilir. Yurda girişine izin verilen ürün özel mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydıyla, Türk gıda veya yem mevzuatı veya gönderileceği ülkenin şartları ile uyumlu hale getirilmesi için seyreltme hariç, uygun olması durumunda dekontaminasyon dahil, bir kereye mahsus işlenir veya işleme tabi tutulabilir. Bakanlık, üreticiye/ihracatçıya veya ürünü işleyecek fiziki, asgari teknik ve hijyenik şartları uygun başka bir firmaya ait işletmede gerçekleştirilen özel işleme tabi tutma işleminin kendi kontrolü altında ve ulusal kurallara uygun olarak gerçekleştirilmesini sağlar. İş ve işlemler tamamlandıktan sonra ürünün Türk gıda veya yem mevzuatına uygunluğu kontrol edilir. Uygun olan ürünlerin piyasaya arzına izin verilir. Uygun olmayan ürünlerin ilk kullanım amacı dahilinde piyasaya arzına izin verilmez.
3. c) İlgili mevzuatında belirtilen şartları karşılaması halinde, ürün özelliği ve kullanım amacı dikkate alınarak ürünün ilk kullanım amacı dışında başka bir kullanım amaçlı yurda girişine izin verilebilir. Bu durumda ihraç edilen gıdanın tekrar gıda, yemin ise tekrar yem veya yemin gıda olarak kullanım amaçlı yurda girişine izin verilmez.

ç) Bu maddenin (a), (b) ve (c) bentlerine göre değerlendirilmesi mümkün olmayan ürünler, Bakanlık gözetiminde işletmeci tarafından imha edilir.

Bu kavramlar içerisinde dekontaminasyon olayı netleştirilmesi gereken önemli bir teorik kavramdır. Çünkü art niyetli kullanımı söz konusu olabilir. Örneğin pestisit kalıntısı bulunan bir ürünü dekontaminasyona tabi tutarak pestisitin başkalaşım geçirmesi yoluyla tekrar bu pestisit vücuda başka modellerle alınabilir. Bir diğer kötü niyetli kullanıma açık konu ise: kontrolü bazı durumlarda işletmelere bırakılan antrepolardır. Buralarda ihracattan dönen ürünlerin değiştirilerek imha edilenin ihracattan dönen ürün olmadığı bir şekilde sorunlu ürünlerin piyasaya sürülme riski bulunmaktadır.

AB RASFF verilerinin paylaşımında şeffaf davranmamakta, sorunlu firmaları sadece ilgili Bakanlığa bildirmektedir. Ancak durum Amerika’da daha şeffaf ilerlemektedir. Çünkü burada halk sağlığı söz konusudur.

Amerika’da 2002 2026 yılları arasındaki ithalat redleri incelendiğinde 227443’ünün gıda kaynaklı ve bunun 3941’inin Türkiye’den kaynaklandığı görülmektedir. Verilerin detaylarına inildiğinde Türkiye’den gerçekleşen ihracatlarının hangi firmadan kaynaklandığı, bu firmaların tüm bilgileri ve sorun belirtilerek gözler önüne serilmekte ve aynı adla firmanın ABD’ye ihracatı engellenmektedir -tabi ki burada aynı firmanın farklı isimlerle ihracatı söz konusu bir çözüm olarak geliştirilmekte-.

Neler yapılmalıdır:

1-İçinde Gıda geçmeyen-  Tarım ve Ormancılık Bakanlığı tarafından firma adı, ürünlere yapılan işlemlerin net olarak açıklandığı daha şeffaf bildirimler

2-Çitçilerin pestisit kullanımları konusunda bilgilendirilmesi, yönlendirilmesi

3-Daha az pestisit kullanımı ile daha etkin mücadele yapılabilmesi için doğal/biyolojik mücadele yöntemlerinin araştırılması

4-Mikotoksinlerin giderilmesi adına oluşturulan araştırmaların desteklenmesi ve bu konuda çalışan birimler kurulması